facebook
POCYSTERSKI ZESPÓŁ KLASZTORNO-PAŁACOWY W RUDACH
OŚRODEK FORMACYJNO-EDUKACYJNY DIECEZJI GLIWICKIEJ
Polski
English
Deutsch
Française
český
       

O Zespole  >  Historia

IV. Cystersi w Rudach

Pierwotną lokalizacją pierwszego opactwa cysterskiego na Górnym Śląsku miały być Woszczyce (dziś część gminy Orzesze). W roku 1238 kapituła generalna zakonu zleciła wizytację terenu przewidzianego pod fundację opatom konwentów w Mogile i Sulejowie. O zarzuceniu planów zdecydował być może najazd Mongołów w roku 1241. Do pomysłu fundacji klasztoru powrócono po połowie wieku. W roli fundatora wystąpił książę Władysław Opolski, podejmujący wysiłek podniesienia poziomu zagospodarowania swych ziem. Władca nie tylko sprowadzał zakonników, ale także wspierał osadnictwo przybywających z zachodu kolonistów i zlecał lokacje miast, m.in. Bytomia, Gliwic, Wodzisławia. Powstanie opactwa wpisuje się zatem w wielki proces cywilizacyjnego rozwoju Śląska i Europy Środkowej w XIII w.

Dokładna data założenia klasztoru nie jest znana. Pierwszy znany dokument pochodzi z roku 1258, jednak w tradycji rudzkiego konwentu żywe było przekonanie o powstaniu klasztoru już w roku 1252. Pewne jest natomiast, że mnisi przybyli do doliny rzeki Rudy, w miejsce dotąd niezagospodarowane, z małopolskiego Jędrzejowa. To założone po 1147 roku opactwo było z kolei filią burgundzkiego Morimond, po łacinie zwanego Morimundus. Tłumaczy to obecność w herbie klasztoru w Rudach liter MORS.

Na pierwotne uposażenie klasztoru składało się prawdopodobnie siedem wsi: Dobrosławice, Jankowice Rudzkie, Maciowakrze, Ruda Kozielska, Stanica, Woszczyce, Zawada Rybnicka i część wsi Pogrzebień. Nie dorównywało ono majątkom opactw cysterskich na Dolnym Śląsku. Najobszerniejszy przywilej gospodarczy otrzymały Rudy na mocy dokumentu wystawionego przez księcia Władysława Opolskiego w 1258 roku. Dobra nadane cystersom przez władcę zwolnione zostały z danin i posług na jego rzecz. Mnisi, wkrótce po przybyciu do Rud, podjęli akcję kolonizacyjną. W jej efekcie na surowym korzeniu powstało osiem wsi: Bojków, Wójtowa Wieś, Chwałęcice, Stodoły, Zwonowice, a także położone nieopodal Żywca Łodygowice, Pietrzykowice i Wilkowice. Trzy ostatnie utracone zostały wraz z przyłączeniem księstwa oświęcimskiego do Polski w 1457 r.

Materialną podstawę funkcjonowania klasztoru stanowiły czynsze świadczone przez chłopów pozostających w zależności feudalnej od opactwa, wpływy z dzierżawy młynów i stawów rybnych oraz gospodarka własna. W klasztornych wsiach działały folwarki. Poza uprawą zbóż mnisi zajmowali się hodowlą ryb, browarnictwem, bartnictwem, produkcją węgla i smoły, a od XVI w. także kuźnictwem.

Kilkadziesiąt lat po swoim powstaniu opactwo w Rudach zdolne było do założenia filii w Jemielnicy w pobliżu Strzelec Opolskich. Drugi klasztor cystersów na Górnym Śląsku, choć powstał przed rokiem 1289 prawdopodobnie jako fundacja możnych, podobnie jak Rudy rozwijał się dzięki hojności lokalnych książąt.

Podobnie jak w przypadku pozostałych opactw śląskich cystersów, początki kryzysu klasztoru w Rudach wiążą się z wojnami husyckimi. Husyci pustoszyli okolice Gliwic, w tym prawdopodobnie samo opactwo, w latach 1428 i 1430. U progu fali ekspansji reformacji na ziemiach śląskich, wzrosła ranga rudzkiego konwentu. W roku 1510 opat Mikołaj IV uzyskał od papieża dla siebie i swoich następców prawo noszenia pontyfikaliów. Był to ostatni opat wybrany przy współudziale konwentu w Jędrzejowie. Związki z macierzystym opactwem zostały ostatecznie zerwane w roku 1585, kiedy cesarski dekret zamknął cudzoziemcom dostęp do stanowiska opata.

Kolejne dekady XVI w. okazały się dla Rud wyjątkowo trudne. Bywały okresy, gdy z uwagi na swą słabość oba górnośląskie klasztory znajdowały się pod wspólnym zarządem. W ich wewnętrzne sprawy ingerować zaczęli biskupi. W 1616 roku klasztory w Rudach i Jemielnicy dołączyły do opactw dolnośląskich, uprzednio już inkorporowanych do czeskiej prowincji zakonnej, by wraz z nimi w 1651 roku utworzyć odrębną prowincję śląską.

W międzyczasie rudzcy mnisi musieli stawić czoła zawierusze wojny trzydziestoletniej. Klasztor był kilkakrotnie plądrowany i obciążany kontrybucjami. W 1625 r. liczba członków miejscowego konwentu spadła do pięciu. Zakończenie wojny zbiegło się w czasie z objęciem urzędu opata przez energicznego Andreasa Emanuela Pospela. Podczas trwających ponad trzydzieści lat rządów ten zdolny administrator dokonał uzdrowienia klasztornej gospodarki i naprawy finansów. Rozpoczął także budowę nowego kompleksu klasztornego. Ponadto sprawił nowe ołtarze dla klasztornej świątyni.

Rozumne rządy Pospela położyły podwaliny pod dalszy rozwój opactwa, którego rola w życiu księstw opolskiego i raciborskiego wyraźnie wzrosła. Kolejni opaci zgromadzili jeden z największych na Górnym Śląsku księgozbiorów. W ostatnich dziesięcioleciach XVII w. i pierwszych osiemnastego stulecia dokończono budowę nowego klasztoru i pałacu opackiego. Około 1700 r. dokonano pierwszej wielkiej barokizacji wnętrza kościoła. Ćwierć wieku później wzniesiono nową fasadę świątyni i kaplicę Najświętszej Marii Panny, w której umieszczono słynący łaskami obraz Matki Boskiej Rudzkiej. Cystersi zabiegali o upowszechnienie kultu tego wizerunku, który stał się celem pielgrzymek mieszkańców księstw opolskiego i raciborskiego.

Po pruskiej aneksji większej części Śląska, rudzkie opactwo musiało adaptować się do nowych warunków politycznych i ekonomicznych. Już w 1743 r. obłożono je, podobnie jak inne majątki kościelne, pięćdziesięcioprocentowym podatkiem dochodowym. W kolejnych latach wprowadzono wymóg uzyskania przed wstąpieniem do wspólnoty zakonnej specjalnej licencji od władz świeckich. W tym czasie rozwijano też działalność gospodarczą. W 1747 w Stodołach cystersi uruchomili pierwszy na Górnym Śląsku wielki piec opalany węglem, co doprowadziło do przejściowego zastoju w produkcji żelaza we wschodniej części regionu. Z nakazu pruskich władz klasztor musiał podjąć się przedsięwzięć, których część z perspektywy czasu uznać wypada za ryzykowne: utrzymywał barkę na Odrze, uprawiał drzewa morwowe i tytoń, obsadzał drzewa lipami.

Od 1744 roku Rudy stały się znaczącym ośrodkiem kształcenia młodzieży. Rozpoczęło wówczas działalność czteroklasowe gimnazjum, wzorowane na podobnych placówkach jezuickich. Działał przy nim teatr, dla którego wzniesiono nawet specjalny lokal. Początkowo szczególny nacisk kładziono w gimnazjum na naukę łaciny. Uczono także matematyki, geografii, śpiewu, muzyki, greki, elementów historii, przyrody i polityki. Bernard Thill, jeden z opatów, na własny koszt zapewnił możliwość nauki francuskiego i włoskiego. W 1765 r. władze pruskie, dążąc do ujednolicenia systemu oświaty, nakazały stosowanie metodyki Johanna Ignaza Felbigera, opata klasztoru augustianów w Żaganiu. W związku z reformą wprowadzono naukę języka niemieckiego. Najsłynniejszym wychowankiem gimnazjum, które działało jeszcze przez sześć lat po sekularyzacji opactwa, był Karl Godulla – jeden z pionierów przemysłu na Górnym Śląsku. Znany jako „król cynku” dzięki uporowi i pomysłowości mimo pośledniego pochodzenia zrobił błyskotliwą karierę stając się jednym z najbogatszych przedsiębiorców w tej części Królestwa Prus.

Mimo rozmaitych problemów ostatni opaci rudzkiego klasztoru nie zaniechali inicjatyw artystycznych. Tuż po połowie XVIII stulecia powstały nowy ołtarz główny i loża opacka, zaś w latach 1785-90 zrealizowano kompleksową modernizację wystroju świątyni. Było to ostatnie przedsięwzięcie tego typu podjęte przez śląskich cystersów. Dnia 26 listopada 1810 roku królewski komisarz odczytał w Rudach edykt sekularyzacyjny. Tym samym dobiegła kresu wielusetletnia historia klasztoru cystersów. Pozostały jednak materialne świadectwa ich obecności.

Aktualności

12.05.2017 | XXII EDYCJA FESTIWALU ...
.style2 { line-height: 115%; font-family: "Times New Roman", Times, serif; font-size: medium; ...
czytaj dalej  strzalka
12.05.2017 | Colloquium Rudense 13 ...
p.MsoNormal {margin-top:0cm; margin-right:0cm; margin-bottom:8.0pt; margin-left:0cm; ...
czytaj dalej  strzalka

Kalendarium

30.04.2015 | Otwarcie Wirydarza
WIęcej o Nocy w Starym Opactwie...
czytaj dalej  strzalka
01.01.2016 | Kalendarium wydarzeń 2016
KALENDARIUM WYBRANYCH WYDARZEŃ  W 2016   01.01        M...
czytaj dalej  strzalka

Księga gości

Pielgrzymi Stowarzysze... napisał(a): Jesteśmy zachwyceni prostotą i pięknem panującym w całym Opactwie. Bardzo dziękujemy ks. Janowi za ciekawe opo...
czytaj dalej  strzalka
Ludwik napisał(a): W ciągu roku jestem w Rudach co najmniej pięć razy za każdym razem to miejsce mnie zachwyca . Przyjeżdżam tu na ...
czytaj dalej  strzalka

Linki

Produkty

Naturalna woda mineralna Rudzka Kroplą pijąc ją wspomagasz odbudowę Pocysterskiego Zespołu Klasztorno-Pałacowego w Rudach czytaj dalej  strzalka